English version: scroll down

Wie de oorlog in Oekraïne volgt, ziet iedere week nieuwe, creatieve toepassingen van drones. Wat begon als goedkope verkenningsvliegtuigjes, is uitgegroeid tot een doorslaggevend wapensysteem dat gevechten op de grond, op zee en in de lucht beïnvloedt. Oekraïense drone-eenheden sporen Russische tanks op, verstoren logistieke aanvoerlijnen en voeren precisieaanvallen uit, nu nog vaak met FPV-drones (via een videobril bestuurd) die zich als kamikazes gedragen.

Toch staan we nog maar aan het begin van een veel grotere transformatie. De krijgsmacht van de toekomst denkt niet langer in afzonderlijke platforms zoals tanks, F-35’s of fregatten. De basiseenheid wordt een menselijke commandant, omringd door een zwerm semi-autonome systemen. Geen Skynet-scenario met volledig autonome killer robots, maar een hybride mens-machineteam waarin de mens nog steeds de beslissingen neemt en de machines de uitvoering voor hun rekening nemen. Net zoals de automatische piloot nog steeds de piloot (en co-piloot) niet heeft vervangen. De mens blijft eindverantwoordelijk.

Het Loyal Wingman-concept: intelligente partners in de lucht

In de lucht is deze ontwikkeling al concreet zichtbaar. Tijdens de ILA Berlin Air Show presenteerde Airbus in 2024 zijn Wingman-concept: een stealth onbemand gevechtsvliegtuig dat als loyale partner optrekt met bemande toestellen zoals de F-35, de Eurofighter of andere toekomstige gevechtsvliegtuigen. De piloot fungeert daarbij als regisseur. Hij of zij geeft een opdracht op hoofdlijnen – “neutraliseer die radarinstallatie” – waarna de drone grotendeels zelfstandig de route bepaalt, dreigingen ontwijkt en de missie uitvoert.

De mogelijke rollen van deze drones zijn talrijk. Ze kunnen vooruit verkennen, vijandelijke radar lokaliseren, elektronische oorlogsvoering uitvoeren door communicatie te verstoren, extra sensoren of bewapening meenemen en desnoods als lokaas dienen om vijandelijke luchtafweer uit te lokken. Dit is ‘Manned-Unmanned Teaming’ (MUM-T) in de praktijk: de mens blijft de beslisser, terwijl de zwerm zijn slagkracht exponentieel vergroot.

Interessant is dat zo’n zwerm veel meer is dan een verzameling losse drones. Op basis van de bekende OODA-cyclus (*Observe, Orient, Decide, Act*) kunnen de systemen voortdurend informatie verzamelen, dreigingen analyseren en nieuwe opdrachten uitvoeren. Daardoor ontstaat een veel kortere reactietijd dan wanneer ieder toestel afzonderlijk zou opereren. De commandant houdt het overzicht, terwijl de zwerm de uitvoering voortdurend aanpast aan de situatie.

Collaborative Combat Aircraft (CCA) en Nederlandse betrokkenheid

Nederland speelt in deze ontwikkeling een interessante rol. In 2025 sloot onze luchtmacht zich als eerste Europese partner aan bij het Amerikaanse Collaborative Combat Aircraft (CCA)-programma. Daarmee krijgt Defensie toegang tot testprogramma’s, operationele concepten, software, doctrines en samenwerking rond de toekomstige inzet van de F-35. Ook TNO en het NLR zijn betrokken bij deze kennisopbouw.

Vooralsnog gaat het niet om de aanschaf van drones, maar om het opbouwen van kennis, het uitoefenen van invloed op de ontwikkeling en het voorbereiden op een nieuwe manier van oorlogvoering. De Verenigde Staten voorzien uiteindelijk honderden CCA’s die samen met bemande gevechtsvliegtuigen opereren: betaalbare massa als aanvulling op een relatief klein aantal kostbare bemande toestellen.

Niet alleen in de lucht: ook land en zee volgen

Het wingman-principe beperkt zich niet tot de lucht. Op land experimenteert het Amerikaanse leger met Robotic Combat Vehicles (RCV’s) en andere onbemande voertuigen die een tankcommandant ondersteunen. Ze voeren verkenningen uit, leggen rookgordijnen, schakelen antitankdreigingen uit of brengen munitie naar voren. De bemande tank verandert daardoor steeds meer in een mobiel commandocentrum in plaats van een geïsoleerd gevechtsvoertuig. Hoewel sommige programma’s worden herzien vanwege de kwetsbaarheid voor goedkope drones, blijft het principe van mens-machineteams overeind.

Ook op zee krijgt dit concept vorm. De Amerikaanse marine ontwikkelt grote aantallen Unmanned Surface Vessels (USV’s) voor operaties in de Indo-Pacific. Een fregat of onderzeeboot kan een zwerm zee- en onderwaterdrones inzetten voor mijnenjacht, onderzeebootbestrijding, verkenning of aanvallen op afstand. Het moederschip blijft buiten het grootste gevaar, terwijl relatief goedkope, desnoods vervangbare drones de risicovolle taken uitvoeren.

Daarnaast ontstaan nieuwe operationele mogelijkheden. Een schip kan bijvoorbeeld op veilige afstand van de kust mariniers ondersteunen die met autonome systemen infiltreren of opereren. In Oekraïne zien we hiervan al een eerste voorproefje. Zeedrones zoals de Magura bedreigen niet alleen Russische oorlogsschepen, maar kunnen ook worden ingezet als kleine autonome aanvalssystemen dicht onder de kust.

De mens blijft de regisseur

Hiermee wordt ook duidelijk dat de mens niet uit het systeem verdwijnt. Oorlog blijft chaotisch, moreel complex en onvoorspelbaar. AI kan patronen herkennen en routinetaken uitvoeren, maar menselijke intuïtie, ethische afwegingen en improvisatie blijven essentieel. De commandant verschuift daarom van uitvoerder naar regisseur van een orkest van autonome systemen. Hij of zij bepaalt de intentie, stelt de prioriteiten en grijpt in wanneer de situatie daarom vraagt. De machines vergroten vervolgens de snelheid, het bereik en de slagkracht.

Dat biedt grote strategische én economische voordelen.

* Een F-35 kost tientallen miljoenen euro’s en een ervaren piloot is nauwelijks te vervangen; een drone kost slechts een fractie daarvan.

* Verlies van enkele drones is operationeel acceptabel, terwijl het verlies van een bemand toestel veel grotere gevolgen heeft.

* Eén commandant kan meerdere systemen tegelijk aansturen, waardoor de gevechtskracht sterk groeit zonder een evenredige toename van personeel.

Voordelen voor Nederland

Nederland is opvallend goed gepositioneerd voor deze transitie. Onze F-35’s fungeren nu al als vliegende sensor- en commandocentra en zijn daardoor bij uitstek geschikt om als ‘moederschip’ voor een dronezwerm te functioneren. Ook de Koninklijke Marine beschikt over veel ervaring met netwerkgestuurd optreden en operaties op afstand. Juist die combinatie sluit naadloos aan bij het concept van hybride mens-machine-operaties.

Daarnaast beschikt Nederland over een unieke krijgsmachtstructuur. Onze krijgsmachtdelen werken al jarenlang geïntegreerd samen binnen één Defensieorganisatie. Bovendien is de integratie met de Duitse strijdkrachten internationaal vrijwel zonder precedent. Waar andere landen samenwerken via gezamenlijke oefeningen of multinationale staven, zijn Nederlandse brigades structureel opgenomen in de Duitse commandostructuur. Ook dat maakt gezamenlijke operaties met zwermen autonome systemen eenvoudiger.

Nederland neemt bovendien op digitaal terrein een bijzondere positie in. Cyberoperaties, satellietcommunicatie en elektronische oorlogsvoering zijn vroeg met elkaar geïntegreerd. Dankzij eigen militaire satellietcapaciteit en ons internationaal gerespecteerde Defensie Cyber Commando beschikt Nederland over een relatief grote mate van digitale zelfstandigheid. Dat vormt precies het digitale zenuwstelsel dat nodig is om grote aantallen autonome systemen veilig en effectief aan te sturen. Binnen de NAVO behoort Nederland op dit terrein tot de voorlopers.

De echte paradigmaverschuiving

De belangrijkste vraag is uiteindelijk niet technisch, maar strategisch. Investeren we straks nog vooral in aantallen vliegtuigen, tanks en schepen? Of meten we militaire slagkracht aan het aantal intelligente systemen dat één commandant effectief kan aansturen? De militaire eenheid van morgen is geen voertuig meer: “Het is een mens met een zwerm machines om zich heen.”

Die ontwikkeling dwingt ons opnieuw na te denken over opleiding, doctrine en ethiek. Commandanten zullen moeten leren opereren met autonome zwermen en de bijbehorende *swarm tactics* beheersen. Juristen zullen zich buigen over verantwoordelijkheid wanneer autonome systemen zelfstandig handelen binnen de grenzen van een opdracht. En Defensie zal steeds vaker behoefte hebben aan militairen die niet alleen vechters zijn, maar ook systeemregisseurs.

De zwerm maakt de krijgsmacht niet alleen krachtiger en veiliger voor eigen mensen; zij verandert de aard van oorlogvoering fundamenteel. Uiteindelijk zal niet de grootste krijgsmacht het voordeel hebben, maar degene die menselijke oordeelskracht het beste weet te combineren met de schaalbaarheid en snelheid van autonome systemen. Nederland heeft alles in huis om daarin een voortrekkersrol te spelen. De vraag is daarom niet óf deze ontwikkeling onze krijgsmacht verandert, maar hoe snel we ons denken eraan te kunnen aanpassen. Want de soldaat van morgen vecht niet alleen: hij of zij vecht samen met een zwerm drones, robots en computers. 

Photo by Simon

————————-   Translated by ChatGPT   ——————————

The Soldier and the Swarm: The Future of Hybrid Warfare

Anyone following the war in Ukraine sees new and increasingly creative applications of drones almost every week. What began as inexpensive reconnaissance aircraft has evolved into a decisive weapons system influencing combat on land, at sea, and in the air. Ukrainian drone units locate Russian tanks, disrupt logistics, and conduct precision strikes, often using FPV drones in kamikaze-style attacks.

Yet we are only witnessing the beginning of a much larger transformation. The military of the future will no longer think in terms of individual platforms such as tanks, F-35s, or frigates. Instead, its basic unit will be a human commander surrounded by a swarm of semi-autonomous systems. This is not a Skynet scenario of fully autonomous killer robots, but rather a hybrid human-machine team in which humans make the decisions while machines execute the most dangerous tasks.

The Loyal Wingman Concept: Intelligent Partners in the Air

In the air, this evolution is already taking shape. At the 2024 ILA Berlin Air Show, Airbus unveiled its Wingman concept: a stealthy unmanned combat aircraft designed to operate as a loyal partner alongside manned fighters such as the F-35, the Eurofighter, and future combat aircraft. The pilot acts as a mission commander, issuing high-level instructions—“neutralize that radar installation”—while the drone independently plans its route, avoids threats, and executes the mission.

The potential roles of these drones are extensive. They can perform forward reconnaissance, locate enemy radar systems, conduct electronic warfare by jamming communications, carry additional sensors or weapons, and even serve as decoys to trigger enemy air defenses. This is Manned-Unmanned Teaming (MUM-T) in practice: the human remains the decision-maker while the swarm multiplies combat effectiveness.

More importantly, a swarm is far more than a collection of individual drones. Based on the well-known OODA loop (Observe, Orient, Decide, Act), these systems continuously gather information, assess threats, and adapt their actions. This dramatically shortens the decision cycle compared with individual platforms operating independently. The commander maintains strategic oversight while the swarm continuously adjusts its execution to changing battlefield conditions.

Collaborative Combat Aircraft (CCA) and the Dutch Role

The Netherlands is playing an interesting role in this development. In 2025, the Royal Netherlands Air Force became the first European partner to join the U.S. Collaborative Combat Aircraft (CCA) program. This provides the Dutch Ministry of Defence with access to testing programs, operational concepts, software, doctrine development, and close cooperation surrounding the future employment of the F-35. Dutch research organizations TNO and NLR are also actively involved.

At this stage, the focus is not on purchasing drones but on building expertise, influencing future developments, and preparing for a fundamentally new way of conducting warfare. The United States envisions deploying hundreds of CCAs operating alongside manned fighters, creating affordable combat mass to complement a relatively small fleet of expensive crewed aircraft.

Beyond the Air: Land and Sea Will Follow

The wingman principle is by no means limited to air combat.

On land, the U.S. Army is experimenting with Robotic Combat Vehicles (RCVs) and other unmanned ground systems that support tank commanders. These vehicles conduct reconnaissance, deploy smoke screens, neutralize anti-tank threats, and transport ammunition. As a result, the manned tank increasingly becomes a mobile command center rather than an isolated armored fighting vehicle. Although some programs are being reconsidered due to the vulnerability of ground vehicles to inexpensive drones, the concept of human-machine teams remains central.

At sea, the same transformation is underway. The U.S. Navy is developing large numbers of Unmanned Surface Vessels (USVs) for operations in the Indo-Pacific. Frigates and submarines will be able to deploy swarms of surface and underwater drones for mine countermeasures, anti-submarine warfare, reconnaissance, and long-range strike missions. The mother ship remains outside the highest-risk areas while relatively inexpensive—and, if necessary, expendable—drones perform the dangerous tasks.

These technologies also create entirely new operational concepts. Ships could remain safely offshore while supporting Marines conducting amphibious insertions with autonomous systems. Ukraine already offers a glimpse of this future. Maritime drones such as the Magura not only threaten Russian naval vessels but are also evolving into versatile autonomous strike platforms capable of operating close to shore.

Humans Remain in Command

Perhaps the most important aspect of this evolution is that humans do not disappear from the battlefield.

War remains chaotic, morally complex, and unpredictable. Artificial intelligence excels at recognizing patterns and performing routine tasks, but human intuition, ethical judgment, and adaptability remain indispensable.

The commander therefore evolves from operator into conductor of an orchestra of autonomous systems. Human leaders define the mission, establish priorities, and intervene whenever circumstances demand it. The machines, in turn, increase speed, reach, and combat effectiveness.

This offers significant strategic and economic advantages:

• An F-35 costs tens of millions of euros, and a highly trained pilot is irreplaceable; a drone costs only a fraction of that amount.
• Losing several drones is operationally acceptable, whereas losing a crewed aircraft has far greater strategic consequences.
• A single commander can control multiple systems simultaneously, dramatically increasing combat power without a proportional increase in personnel.

Advantages for the Netherlands

The Netherlands is remarkably well positioned for this transition. Our F-35 fleet already functions as an airborne sensor and command network, making it an ideal “mothership” for drone swarms. The Royal Netherlands Navy has extensive experience in network-centric operations and long-range mission support. Together, these capabilities align naturally with hybrid human-machine warfare.

The Dutch armed forces also possess a unique organizational structure. The services have operated as an integrated defense organization for many years. In addition, military integration with Germany is virtually unprecedented internationally. While many countries cooperate through multinational headquarters or joint exercises, Dutch brigades are structurally embedded within the German command structure. This level of integration provides an excellent foundation for future multinational swarm operations.

The Netherlands also occupies a distinctive position in the digital domain. Cyber operations, satellite communications, and electronic warfare have been integrated at an early stage. Supported by national military satellite capabilities and the Defence Cyber Command, the Netherlands enjoys a relatively high degree of digital sovereignty. This forms precisely the digital nervous system required to command large numbers of autonomous systems securely and effectively. Within NATO, the Netherlands is widely regarded as one of the frontrunners in this field.

The Real Paradigm Shift

Ultimately, the most important question is not technological—it is strategic.

Will we continue measuring military strength by the number of aircraft, tanks, and ships we possess, or by the number of intelligent systems a single commander can effectively control?

The military unit of tomorrow will no longer be a vehicle.

It will be a human surrounded by a swarm of machines.

This transformation forces us to rethink military education, doctrine, and ethics. Commanders will need to master swarm tactics. Legal experts will need to address responsibility when autonomous systems act independently within the boundaries of their assigned missions. And armed forces will increasingly require personnel who are not only warriors but also skilled system orchestrators.

Swarms will not simply make militaries more powerful and better protect their personnel—they will fundamentally change the nature of warfare itself. In the end, victory will belong not to the largest military, but to the one that most effectively combines human judgment with the scalability, speed, and adaptability of autonomous systems.

The Netherlands has every opportunity to become a leader in this transition. The real question is therefore not whetherthis development will transform our armed forces, but how quickly we can adapt our thinking. Because the soldier of tomorrow will not fight alone—he or she will fight alongside a supporting swarm.