{"id":87224,"date":"2026-08-25T12:37:08","date_gmt":"2026-08-25T12:37:08","guid":{"rendered":"https:\/\/hanstimmerman.me\/?p=87224"},"modified":"2026-08-25T12:38:37","modified_gmt":"2026-08-25T12:38:37","slug":"als-arbeid-schaars-wordt-gaat-een-economie-vanzelf-innoveren","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/als-arbeid-schaars-wordt-gaat-een-economie-vanzelf-innoveren\/","title":{"rendered":"Als arbeid schaars wordt, gaat een economie vanzelf innoveren"},"content":{"rendered":"

English version: scroll down.\u00a0<\/em><\/span><\/p>\n

We praten vaak over een tekort aan arbeidskrachten alsof het uitsluitend een probleem is. De vergrijzing neemt toe, het aantal geboorten daalt en in steeds meer sectoren zijn mensen moeilijk te vinden. De logische reactie lijkt dan: we hebben meer mensen nodig. Maar daarmee missen we een interessante economische dynamiek. Schaarste aan arbeid is niet alleen een probleem dat moet worden opgelost; het kan ook een motor voor innovatie zijn.<\/span><\/p>\n

Wanneer arbeid goedkoop en overvloedig beschikbaar is, ligt het voor de hand om meer mensen in te zetten. Wanneer arbeid schaars en duur wordt, ontstaat een andere vraag: kunnen we dit werk ook met minder mensen doen? Juist die vraag heeft door de geschiedenis heen geleid tot mechanisatie, automatisering en uiteindelijk digitalisering.<\/span><\/p>\n

Goedkope arbeid maakt innovatie minder noodzakelijk<\/span><\/h3>\n

Stel dat een bedrijf honderd mensen nodig heeft voor een productieproces. Als die mensen gemakkelijk te vinden zijn en de loonkosten laag zijn, is er weinig reden om dat proces volledig opnieuw te ontwerpen. Waarom zou je een dure robot ontwikkelen als je voor weinig geld extra medewerkers kunt inzetten? Vanuit het bedrijf bekeken kan dat een rationele keuze zijn. Maar maatschappelijk ontstaat een belangrijk neveneffect: goedkope arbeid vermindert de noodzaak om te investeren in technologie die de productiviteit verhoogt.<\/span><\/p>\n

Het gaat daarbij niet om de vraag of een arbeidsmigrant goed of slecht is. Het gaat om de verhouding tussen de prijs van arbeid en die van technologie. Als arbeid goedkoper wordt, wordt automatisering relatief minder aantrekkelijk. Als arbeid schaarser wordt, verandert die rekensom.<\/span><\/p>\n

Schaarste als motor van vooruitgang<\/span><\/h3>\n

Een groot deel van onze technische geschiedenis is op die wijze ontstaan. Machines werden interessant omdat menselijke arbeid duur, zwaar of schaars was. De stoommachine nam spierkracht over, mechanisatie maakte het mogelijk om met minder mensen veel meer te produceren en computers namen steeds meer routinematige taken over. Nu komt daar kunstmatige intelligentie bij.<\/span><\/p>\n

Steeds is dezelfde vraag zichtbaar: hoe kunnen we met dezelfde hoeveelheid menselijke arbeid meer produceren? We kunnen economische groei immers bereiken door meer mensen te laten werken, maar ook door ervoor te zorgen dat iedere werkende meer kan produceren. Voor een vergrijzende samenleving wordt die tweede route steeds belangrijker. En daar moeten we nu actie op ondernemen.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n

China en India laten het contrast zien<\/span><\/h3>\n

China is daarvoor een interessant voorbeeld. Door de \u00e9\u00e9nkindpolitiek heeft het land een demografische ontwikkeling doorgemaakt waarin een generatie van twee ouders uiteindelijk uit relatief weinig kinderen bestaat. Die kinderen zijn inmiddels volwassen en de gevolgen worden zichtbaar: China vergrijst en de beroepsbevolking staat onder druk. Een werkend kind heeft immers twee ouders en vier grootouders.\u00a0 <\/span>Dat is een probleem wanneer economische groei afhankelijk blijft van steeds meer mensen die hetzelfde werk doen. Tegelijkertijd is het een sterke prikkel om met minder mensen meer te produceren. China investeert daarom zwaar in robotica, automatisering, AI en geavanceerde productie. De demografie maakt productiviteitsgroei noodzakelijk.<\/span><\/p>\n

India laat bijna het tegenovergestelde beeld zien. Ook India heeft ongeveer 1,4 miljard inwoners, maar beschikt nog over een enorme jonge beroepsbevolking. Dat biedt economische kansen, maar betekent ook dat arbeid in veel sectoren overvloedig en relatief goedkoop is. Wanneer miljoenen mensen beschikbaar zijn voor eenvoudig werk, is de druk om ieder productieproces onmiddellijk te automatiseren kleiner. Voor sommige bedrijven is het nog steeds goedkoper om mensen in te zetten dan om in machines te investeren. China en India laten daarmee zien hoe demografie mede de richting van technische ontwikkeling kan be\u00efnvloeden.<\/span><\/p>\n

Maar techniek moet wel betaalbaar zijn<\/span><\/h3>\n

Daarbij hoort een belangrijke nuance. Arbeid wordt niet alleen afgezet tegen de aanschafprijs van een machine, maar tegen de totale kosten van automatisering. Een robot heeft energie nodig, een datacenter gebruikt elektriciteit en AI vraagt steeds meer rekenkracht. Naast de beschikbaarheid van technologie (de kennis) hebben kapitaal, infrastructuur en uiteindelijke de fysieke techniek een prijs.<\/span><\/p>\n

Automatiseren is aantrekkelijk wanneer energie en techniek relatief betaalbaar zijn. Als energie zwaar wordt belast of techniek door belastingen en regelgeving onnodig duur wordt gemaakt, verandert de economische rekensom. Een ondernemer kan dan opnieuw besluiten dat extra menselijke arbeid goedkoper is dan investeren in automatisering.<\/span><\/p>\n

Innovatiebeleid gaat daarom niet alleen over subsidies voor onderzoek en kennisontwikkeling. Het gaat ook over de randvoorwaarden waaronder van technologie daadwerkelijk techniek kan worden gemaakt: betrouwbare energie, voldoende infrastructuur en betaalbare rekenkracht. Als we willen dat arbeidsschaarste leidt tot automatisering, moeten we voorkomen dat de alternatieven voor arbeid zelf kunstmatig duur worden.<\/span><\/p>\n

Van meer mensen naar meer productie per mens<\/span><\/h3>\n

Ook Nederland staat voor die keuze. Onze bevolking vergrijst en het aantal mensen in de beroepsbevolking groeit minder dan in het verleden. Dan zijn er twee mogelijkheden: het aantal werkenden vergroten of de productiviteit van iedere werkende verhogen. Als een ondernemer geen personeel kan vinden, denkt hij na over automatisering. Als mensen wel gemakkelijk beschikbaar zijn, kan hij eenvoudigweg extra mensen aannemen. Dat is op korte termijn misschien goedkoper, maar op langere termijn wordt de economie daardoor minder productief.<\/span><\/p>\n

Dat is ook de interessante kant van de discussie over arbeidsmigratie. Wanneer we een tekort aan mensen steeds oplossen door extra, goedkope arbeid beschikbaar te maken, kan precies de prikkel verdwijnen die bedrijven nodig hebben om hun productieproces te veranderen. Dat betekent niet dat iedere vorm van arbeidsmigratie ongewenst is. Specialistische kennis kan juist een belangrijke bijdrage aan innovatie leveren. Het gaat om het economische effect van overvloedige, goedkope arbeid als alternatief voor investeren in productiviteit.<\/span><\/p>\n

De echte maatstaf is productiviteit<\/span><\/h3>\n

Daarom vind ik de discussie over demografie interessanter wanneer we haar losmaken van de vraag hoeveel mensen Nederland nodig heeft. De belangrijkere vraag is: hoeveel kunnen we produceren met de mensen die we hebben? Zelfs als die op termijn wat zal dalen. Een samenleving met minder werkenden hoeft niet automatisch een armere samenleving te worden. Als iedere werknemer twee keer zoveel kan produceren, kan een kleinere beroepsbevolking uiteindelijk meer voortbrengen dan een veel grotere beroepsbevolking die op de traditionele manier werkt.<\/span><\/p>\n

Dat is wat automatisering, robotica en AI zo interessant maakt. Niet omdat we uiteindelijk geen mensen meer nodig hebben, maar omdat we menselijke arbeid steeds meer als een hefboom kunnen gebruiken. Een verpleegkundige die minder tijd kwijt is aan administratie kan meer pati\u00ebnten helpen. Een monteur die met sensoren en AI sneller een storing vindt, kan meer machines onderhouden. Een fabriek die robots inzet voor repetitief werk, kan met dezelfde medewerkers meer produceren. Techniek vervangt niet alleen arbeid, zij vermenigvuldigt de productiviteit van arbeid.<\/span><\/p>\n

Schaarste is niet een probleem<\/span><\/h3>\n

We zijn geneigd ieder tekort onmiddellijk op te lossen: te weinig personeel betekent meer personeel aantrekken. Maar soms is een tekort ook een signaal dat het bestaande systeem zijn grenzen heeft bereikt. Arbeidsschaarste kan zo’n signaal zijn. Het zegt eigenlijk: met de huidige manier van werken komen we niet verder. Dat kan frustrerend zijn, maar het kan ook precies de aanleiding zijn om het systeem te veranderen. Vergrijzing en arbeidsmarktschaarste kunnen ons dwingen om opnieuw naar productiviteit te kijken. Niet harder werken, maar slimmer werken. Niet steeds meer mensen inzetten, maar technologie gebruiken om iedere mens productiever te maken.<\/span><\/p>\n

Dat is uiteindelijk de paradox: goedkope arbeid maakt arbeid goedkoop en kan daardoor innovatie uitstellen. Schaarse arbeid maakt innovatie noodzakelijk, maar alleen als we die techniek, energie en infrastructuur waarmee die innovatie mogelijk wordt, ook betaalbaar houden. En de technische deskundigen hebben die deze innovatie kunnen realiseren. De toekomst draait dus om de vraag wat \u00e9\u00e9n mens, ondersteund door beschikbare techniek, in staat is te doen.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n

Dat principe geldt voor iedere organisatie, ook voor de overheid. Want ook daar ligt de uitdaging niet alleen in het vinden van meer mensen, maar vooral in het productiever maken van de mensen die er al zijn. Hoe dat in deze tijd van digitalisatie en transformatie kan zonder dat de organisatie steeds verder uitdijt, is het onderwerp van mijn volgende blog.<\/span><\/p>\n

Photo by Rayhan Ahmed<\/a><\/p>\n

—————- \u00a0 Translated by ChatGPT \u00a0 —————–<\/span><\/p>\n

When Labour Becomes Scarce, an Economy Will Innovate<\/span><\/h2>\n

We often talk about a shortage of workers as if it were purely a problem. Populations are ageing, birth rates are declining, and in more and more sectors it is becoming difficult to find people. The obvious response seems to be: we need more people. But that overlooks an interesting economic dynamic. Labour scarcity is not only a problem that needs to be solved; it can also be a driver of innovation.<\/span><\/p>\n

When labour is cheap and abundant, it is perfectly logical to employ more people. When labour becomes scarce and expensive, a different question arises: can we do this work with fewer people? Throughout history, that very question has driven mechanisation, automation and eventually digitalisation.<\/span><\/p>\n

Cheap Labour Makes Innovation Less Necessary<\/span><\/h3>\n

Suppose a company needs one hundred people for a particular production process. If those people are easy to find and labour costs are low, there is little reason to completely redesign the process. Why develop an expensive robot if you can simply hire additional workers at relatively little cost?<\/span><\/p>\n

From the perspective of the individual company, that can be a perfectly rational choice. But at a societal level, an important side effect emerges: cheap labour reduces the incentive to invest in technology that increases productivity.<\/span><\/p>\n

This is not about whether migrant workers are good or bad. It is about the relationship between the cost of labour and the cost of technology. When labour becomes cheaper, automation becomes relatively less attractive. When labour becomes scarcer, the economic equation changes.<\/span><\/p>\n

Scarcity as a Driver of Progress<\/span><\/h3>\n

A large part of our technological history can be understood in this way. Machines became attractive because human labour was expensive, difficult or scarce. The steam engine replaced physical muscle power, mechanisation made it possible to produce much more with fewer people, and computers gradually took over more and more routine tasks. Now artificial intelligence is being added to that progression.<\/span><\/p>\n

The same question keeps returning: how can we produce more with the same amount of human labour? Economic growth can come from having more people work, but it can also come from enabling each worker to produce more. For an ageing society, that second route is becoming increasingly important. And it is something we need to act on now.<\/span><\/p>\n

China and India Show the Contrast<\/span><\/h3>\n

China is an interesting example. As a result of its one-child policy, the country went through a demographic development in which one generation of two parents eventually produced relatively few children. Those children are now adults, and the consequences are becoming visible: China is ageing and its working-age population is under pressure. After all, one working child effectively has two parents and four grandparents to support.<\/span><\/p>\n

That becomes a problem if economic growth continues to depend on ever more people doing the same work. At the same time, however, it creates a strong incentive to produce more with fewer people. China is therefore investing heavily in robotics, automation, AI and advanced manufacturing. Its demographics make productivity growth increasingly necessary.<\/span><\/p>\n

India presents almost the opposite picture. India also has around 1.4 billion inhabitants, but it still has an enormous young workforce. This creates major economic opportunities, but it also means that labour is abundant and relatively cheap in many sectors. When millions of people are available for relatively simple work, there is less pressure to automate every production process immediately. For some companies, it is still cheaper to employ people than to invest in machines.<\/span><\/p>\n

China and India therefore illustrate how demographics can influence the direction of technological development.<\/span><\/p>\n

But Technology Must Also Be Affordable<\/span><\/h3>\n

There is an important qualification here. Labour is not simply compared with the purchase price of a machine; it is compared with the total cost of automation. A robot needs energy, a data centre consumes electricity, and AI requires increasing amounts of computing power. In addition to the availability of technology and knowledge, capital, infrastructure and the physical technology itself all have a price.<\/span><\/p>\n

Automation is attractive when energy and technology are relatively affordable. If energy is heavily taxed, or technology is made unnecessarily expensive through taxation and regulation, the economic equation changes. An entrepreneur may then conclude once again that additional human labour is cheaper than investing in automation.<\/span><\/p>\n

Innovation policy is therefore not just about subsidising research and knowledge development. It is also about creating the conditions under which technology can actually be turned into practical solutions: reliable energy, sufficient infrastructure and affordable computing power. If we want labour scarcity to lead to automation, we should avoid making the alternatives to labour artificially expensive.<\/span><\/p>\n

From More People to More Production per Person<\/span><\/h3>\n

The Netherlands faces the same choice. Our population is ageing, and the working-age population is growing more slowly than it did in the past. There are therefore two possibilities: increase the number of people working, or increase the productivity of each worker.<\/span><\/p>\n

When an entrepreneur cannot find enough employees, automation becomes an obvious option. When people are readily available, simply hiring additional workers may be easier. That may be cheaper in the short term, but over time it can make the economy less productive.<\/span><\/p>\n

This is also the interesting side of the discussion about labour migration. When we repeatedly solve labour shortages by making additional, cheap labour available, we may remove precisely the incentive companies need to change their production processes. This does not mean that every form of labour migration is undesirable. Specialist knowledge can make an important contribution to innovation. The issue is the economic effect of abundant, low-cost labour when it becomes an alternative to investing in productivity.<\/span><\/p>\n

The Real Measure Is Productivity<\/span><\/h3>\n

That is why I find the demographic discussion more interesting when we move beyond the question of how many people the Netherlands needs. The more important question is: how much can we produce with the people we have? Even if that number gradually declines over time.<\/span><\/p>\n

A society with fewer workers does not automatically have to become a poorer society. If every worker can produce twice as much, a smaller workforce can ultimately produce more than a much larger workforce working in traditional ways.<\/span><\/p>\n

That is what makes automation, robotics and AI so interesting. Not because we will eventually no longer need people, but because we can increasingly use technology as a lever for human labour. A nurse who spends less time on administration can help more patients. A technician who uses sensors and AI to diagnose a fault more quickly can maintain more machines. A factory that uses robots for repetitive work can produce more with the same workforce.<\/span><\/p>\n

Technology does not simply replace labour. It multiplies the productivity of labour.<\/strong><\/span><\/p>\n

Scarcity Is Not Necessarily a Problem<\/span><\/h3>\n

We tend to solve every shortage immediately: if there are too few workers, we try to attract more workers. But sometimes a shortage is also a signal that the existing system has reached its limits.<\/span><\/p>\n

Labour scarcity can be such a signal. It effectively says: with the way we currently work, we cannot go any further. That can be frustrating, but it can also be exactly what encourages us to change the system. Ageing populations and labour shortages can force us to rethink productivity. Not by working harder, but by working smarter. Not by continually adding more people, but by using technology to make every person more productive.<\/span><\/p>\n

That is ultimately the paradox: cheap labour makes labour inexpensive and can therefore delay innovation. Scarce labour makes innovation necessary, but only if we also keep the technology, energy and infrastructure that enable that innovation affordable. And we need the technical expertise to turn that innovation into practical solutions.<\/span><\/p>\n

The future is therefore about asking what one person, supported by available technology, is capable of achieving.<\/span><\/p>\n

That principle applies to every organisation, including government. The challenge there is not only to find more people, but above all to make the people already working there more productive. How this can be achieved in an age of digitalisation and transformation, without organisations continuing to expand indefinitely, is the subject of my next blog.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

We see the paradox: cheap labour makes labour inexpensive and can therefore delay innovation. Scarce labour makes innovation necessary, but only if we also keep the technology, energy and infrastructure that enable that innovation affordable. And we need the technical expertise to turn that innovation into practical solutions.<\/p>\n

The future is therefore about asking what one person, supported by available technology, is capable of achieving.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":87228,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1024,194,75,138],"tags":[1108,1109,108,1110,109,1111,119,1112,243,1113,766,1114,770,856,1019,1102,1103,1104,1105,1106,1107],"class_list":["post-87224","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-economische-groei","category-transformatie","category-innovation","category-strategie","tag-ageing-population","tag-india","tag-artificial-intelligence","tag-innovation-policy","tag-innovation","tag-labour-productivity","tag-ai","tag-economic-growth","tag-energy","tag-future-of-work","tag-china","tag-technological-development","tag-productivity","tag-automation","tag-technology","tag-labour-scarcity","tag-labour-market","tag-robotics","tag-digitalisation","tag-labour-migration","tag-demographics"],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/hanstimmerman.me\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/pexels-rayhan-ahmed-2156107199-37800198-scaled.jpg?fit=2560%2C1707&ssl=1","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/87224","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=87224"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/87224\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":87234,"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/87224\/revisions\/87234"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/87228"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=87224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=87224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hanstimmerman.me\/nl_nl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=87224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}